De 20 misverstanden over Behaviorisme

Onze samenleving maakt een trage, maar onvermijdelijke evolutie door. Waar we menselijk gedrag vroeger verklaarden vanuit religie, en later vanuit filosofie, zitten we tegenwoordig vast in het 'mentalisme': we verklaren gedrag vanuit abstracte, onzichtbare krachten in ons hoofd, zoals 'mindset', 'persoonlijkheid', 'motivatie' of 'veerkracht'. Maar naarmate we meer ontdekken over de echte wetten van gedrag, rijst de vraag: wanneer stappen we over op een échte natuurwetenschap van het menselijk gedrag?

In 1974 schreef de grondlegger van de gedragsanalyse, B.F. Skinner, zijn boek About Behaviorism. Zijn doel? Afrekenen met de gigantische berg misverstanden die over zijn werk de ronde deden. In de inleiding somde hij 20 hardnekkige bezwaren op. Mensen vonden zijn theorie 'te radicaal', 'te reductionistisch', gebaseerd op ratten in plaats van mensen, en een ontkenning van de vrije wil.

Maar wie Skinners antwoorden leest, ontdekt geen kille robot-wetenschap, maar een uiterst pragmatisch, hoopvol en zelfs humanistisch perspectief op hoe we een betere samenleving kunnen ontwerpen. In dit artikel vat ik de grootste bezwaren tegen het behaviorisme samen, verdeeld over vier hoofdthema’s, en geef ik de weerleggingen van Skinner.

Thema 1: "Het behaviorisme negeert de menselijke binnenwereld"

Het meest gehoorde bezwaar tegen gedragsanalyse is dat het emoties, gedachten, bewustzijn en de menselijke geest ontkent. (Skinner's bezwaren 1 t/m 4).

Het bezwaar: Men stelt dat behavioristen mensen als lege dozen (black boxes) zien, stimulus-respons machines zonder gevoel of gedachten.

Skinners weerlegging: Dit bezwaar klopt voor het oude methodologische behaviorisme van John B. Watson, die inderdaad alles wat niet objectief meetbaar was buiten de wetenschap sloot. Maar Skinner ontwierp het radicaal behaviorisme. En 'radicaal' (tot de wortel) betekent hier juist dat we de binnenwereld wél meenemen!

Skinner stelt: wat zich 'onder de huid' afspeelt (voelen, denken, fysiologische reacties), is evengoed onderdeel van de natuurlijke wereld. Denken is gewoon gedrag, alleen doen we het onhoorbaar (covert behavior). Het radicale zit in het feit dat we gevoelens en gedachten niet als de oorzaak van gedrag zien, maar als bijproducten van onze wisselwerking met de omgeving. Als jij een promotie krijgt (bekrachtiging), ga je harder werken én voel je je gelukkig. Dat 'gelukkige gevoel' is niet de oorzaak van je harde werken; de bekrachtiging (de promotie) is de oorzaak van béíde. Door de focus te verleggen van het gevoel naar de omgevingsvariabelen, krijgen we de sleutel in handen om mensen daadwerkelijk te helpen.

Thema 2: "Het reduceert de mens tot ratten en robots"

Veel critici, destijds en nu, stellen dat de theorie te radicaal is omdat ze gebaseerd is op dierproeven, geen ruimte laat voor de unieke menselijke scheppingskracht, en ons tot mechanische wezens reduceert. (Skinner's bezwaren 5, 6, 7 en 11).

Het bezwaar: Resultaten uit experimenten met duiven en ratten (de Skinnerbox) gelden niet voor complexe menselijke wezens. Het behaviorisme negeert menselijke intentie en doelgerichtheid.

Skinners weerlegging: Natuurlijk is een mens geen rat. Maar de mens is wel onderdeel van de natuur, en net als in de biologie, natuurkunde en geneeskunde zijn basisprincipes vaak universeel. Zwaartekracht werkt hetzelfde voor een zandkorrel als voor een planeet. Zo is het principe van selectie door consequenties – gedrag dat beloond wordt, neemt toe; gedrag dat bestraft wordt, neemt af – universeel voor alle organismen.

Mensen hebben echter iets wat dieren niet hebben: verbaal gedrag. Taal stelt ons in staat om regels te formuleren, abstract te denken en gigantische culturen te bouwen. Dat maakt ons uniek en enorm complex, maar het heft de wetten van de gedragsanalyse niet op; taal ís verbale conditionering. En wat betreft intentie of doelgerichtheid? Wat wij 'doel' of 'intentie' noemen, is volgens Skinner simpelweg gedrag dat in het verleden is bekrachtigd en nu wordt uitgelokt door soortgelijke omstandigheden. Je fietst niet naar de supermarkt vanwege een mentale 'intentie' uit de toekomst, maar omdat dit gedrag in het verleden is beloond met eten. Het behaviorisme is niet koud en mechanistisch (zoals bij de oude reflexen), het is een theorie van wisselwerking met de omgeving.

Thema 3: "Het ontkent vrije wil, creativiteit en het unieke zelf"

Kunstenaars en filosofen vallen het behaviorisme vaak aan omdat het geen ruimte zou laten voor het spontane, creatieve genie of de heroïsche, autonome mens. (Skinner's bezwaren 8, 9, 10 en 12).

Het bezwaar: Als alles gedetermineerd wordt door genen en de omgeving, hebben we geen vrije wil, zijn we geen 'ik', en is geniale kunst of literatuur slechts een optelsom van conditionering.

Skinners weerlegging: Dit is een lastige, omdat het raakt aan ons diepste ego. Skinner durft hier de Darwin van de psychologie te zijn: net zoals Charles Darwin liet zien dat complexe biologische wezens (zoals een oog of een mens) konden ontstaan door blinde evolutie (zonder intelligente ontwerper), laat Skinner zien dat complex menselijk gedrag en cultuur ontstaan door omgevingsselectie (zonder autonoom 'sturend mannetje' in ons hoofd).

Creativiteit ontstaat wanneer gedrag in nieuwe omstandigheden per ongeluk of door variatie afwijkt (net als biologische mutaties) en de succesvolle varianten vervolgens bekrachtigd worden door de omgeving. Skinner kleineert de kunstenaar niet; hij analyseert slechts de wonderbaarlijke complexe geschiedenis (de contingencies) die de kunstenaar heeft gevormd. Het afscheid nemen van de 'Vrije Wil' en het autonome innerlijke stuurmannetje (de homunculus) voelt als een verlies, maar het is eigenlijk een bevrijding. Als we stoppen met geloven in magische interne krachten, kunnen we ons eindelijk richten op het ontwerpen van omgevingen waarin mensen tot bloei komen.

Thema 4: "Het leidt tot een manipulatieve dictatuur"

Men vreest dat als we de wetten van gedrag echt begrijpen, we een totalitaire staat creëren waarin een elite het gedrag van de massa controleert. (Skinner's bezwaren 15 t/m 20).

Het bezwaar: Het behaviorisme is onethisch, manipulatief en negeert moraal en waarden. Als dit de boventoon gaat voeren, eindigen we in George Orwells 1984.

Skinners weerlegging: Dit was Skinners grootste maatschappelijke zorg. Hij benadrukte: Controle is een feit, geen keuze. We worden op dit moment al elke seconde gecontroleerd door onze omgeving (het weer, ons salaris, wetgeving, de meningen van onze buren). Het probleem is dat de huidige controle in onze samenleving – in het onderwijs, bij de politie, op het werk – bijna uitsluitend is gebaseerd op aversieve controle (straffen en dreigen). Dát leidt tot angst, ontsnapping en verzet.

Skinner stelde juist voor om een samenleving te ontwerpen die wegleunt van straf, en maximaal gebruikmaakt van positieve bekrachtiging. In zijn utopische roman Walden Two schetste hij hoe zo'n wereld eruit zou zien. Het is niet de behaviorist die de dictatuur wil stichten; de behaviorist wil de technologische middelen leveren om te ontsnappen aan tirannie, en samenlevingen te ontwerpen waarin mensen gelukkig en productief zijn, simpelweg omdat de omgeving (en de cultuur) de juiste gedragingen uitlokt en beloont.

De transitie: Van Mentalisme naar de Praktijk van de Toekomst

Hoe krijgen we mensen en organisaties – ondanks al deze diepgewortelde bezwaren – zover dat ze deze kennis omarmen?

Dat doen we niet door het door hun strot te duwen of door de filosofische aanval te openen. Zoals de gedragsanalyse zelf voorschrijft, werkt dwang niet op de lange termijn. De oplossing ligt in het principe van shaping: we moeten als organisatieadviseurs en wetenschappers de kleine stapjes in de goede richting positief bekrachtigen.

Wanneer een manager stopt met klagen over de "slechte mindset" van een medewerker, maar samen met ons gaat kijken naar de omgevingsfactoren die het werk belemmeren, geven we daar goedkeuring en aandacht aan. Wanneer we langzaam mentalistische begrippen ('hij is ongemotiveerd') uit rapporten schrappen en vervangen door observeerbaar gedrag ('het gedrag neemt af doordat onmiddellijke feedback ontbreekt'), zuivert de taal zich op den duur vanzelf.

De shift van de mentalistische praatcultuur naar de wetenschappelijke, experimentele benadering van Organizational Behavior Management (OBM) is gaande. En naarmate we blijven aantonen dat het werkt – in de fabriek, in de boardroom, en in de maatschappij – zullen deze twintig misverstanden vanzelf verdampen.

Meer weten over hoe we deze principes direct in de praktijk toepassen om organisaties te verbeteren? Lees mijn boek 'Organisaties Conditioneren' of neem contact op voor een kennismaking met de kracht van Performance Management.