Nu de staatsschuld in zowel Frankrijk als de Verenigde Staten recordhoogtes bereikt, groeit de onrust op de financiële markten. Wat gebeurt er als een grote westerse overheid haar rekeningen niet meer kan betalen, of weigert de tering naar de nering te zetten?

Wie de huidige Europese schuldencrisis goed wil duiden, doet er verstandig aan het werk van vermogensbeheerder en publicist Martien van Winden erbij te pakken. Al in 1999, bij de geboorte van de euro, voorspelde hij in zijn boek Rijk blijven dat de euro uiteindelijk uit elkaar zal vallen. Toen wij in 2003 samen ons boek Slag om de Toekomst over scenarioplanning schreven, stond diezelfde manier van denken centraal: laat je niet leiden door politieke wensdromen, maar breng de onderliggende drijvende krachten en culturele patronen in kaart om mogelijke toekomstscenario’s te schetsen.

Wanneer we met die scenariobril naar de exploderende Franse staatsschuld kijken, tekent zich een fascinerend kruispunt af.

De zevende poging (en de 'Griekse trouw')

In zijn boeken – waaronder het scherpzinnige en geestige Nederland, de schatkist van Europa – laat Van Winden zien dat de euro en de EU al de zevende poging zijn om Europa centraal te verenigen. De zes voorgaande pogingen zijn allemaal gestrand op de harde realiteit van onderlinge verschillen:

1. Het Romeinse Rijk: Waar men in de Senaat al klaagde over de gebrekkige financiële discipline van de Grieken (de spreekwoordelijke Graeca fides: wie zakendeed met Grieken, eiste boter bij de vis).
2. Het rijk van Karel de Grote: Die één Europese standaardmunt invoerde, maar wiens rijk na zijn dood al snel uiteenviel.
3. Het Habsburgse Rijk van Karel V en Filips II: Dat ondanks de enorme zilvervloten uit Amerika bezweek onder torenhoge uitgaven en een reeks staatsbankroeten.
4. Napoleon Bonaparte: Wiens Continentale Stelsel stukliep op economische realiteit en militaire overstretch.
5. De Latijnse Muntunie (1865): De directe voorloper van de euro, waarbij onder meer Frankrijk, Italië, België en Griekenland één muntstandaard deelden. Het klapte toen landen als Griekenland zich niet aan de afspraken hielden en stiekem geld bijdrukten.
6. Het Derde Rijk van Hitler: De duistere, totalitaire poging om Europa onder één centraal gezag te dwingen.
7. De EU en de Euro: De huidige poging om totaal verschillende culturen en economieën onder één centrale bank te vangen.

Cultuurverschillen: Noord versus Zuid

Waarom lopen zulke eenheidspogingen telkens vast? Omdat een gemeenschappelijke munt geen eeuwenoude cultuurverschillen uitwist. De economische geschiedenis van Europa laat een fundamenteel verschil zien tussen de noordelijke handelsnaties en de zuidelijke staten.

Kijk naar het historische trackrecord van staatsbankroeten. Spanje spande de kroon door in zijn geschiedenis meer dan tien keer failliet te gaan. En Frankrijk ging alleen al tussen 1500 en 1800 maar liefst negen keer over de kop. In 1797 paste Parijs zelfs het beruchte 'banqueroute des deux tiers' toe: tweederde van de staatsschuld werd eenzijdig doorgestreept. De oorzaak was telkens identiek: een diepgewortelde cultuur waarin de staat boven de markt wordt geplaatst en waarin politici de verleiding niet kunnen weerstaan om meer geld uit te geven dan er binnenkomt.

Daartegenover staat de cultuur van landen als Nederland en Zwitserland. Landen met een calvinistische inslag van spaarzaamheid, begrotingsdiscipline, solide instituties en ruimte voor vrij ondernemerschap.

Twee scenario’s voor Frankrijk en de Euro

Van oudsher losten zuidelijke landen én Frankrijk hun uit de hand gelopen staatsschulden op via een simpele route: de geldpers aanzetten en de eigen munt laten devalueren. Door de eigen munt in waarde te verlagen ten opzichte van de harde gulden of D-mark, werd hun export plotseling weer goedkoop en groeiden ze zich relatief pijnloos uit de schulden.

Door de euro is die historische uitlaatklep echter geblokkeerd. De Europese Centrale Bank (ECB) kan de euro immers niet devalueren voor één lidstaat. Dit brengt ons, in de geest van Slag om de Toekomst, bij twee hoofdscenario’s:

• Scenario 1: Frankrijk brengt alsnog de discipline op. Voordat de euro daadwerkelijk uit elkaar valt, dwingen de obligatiemarkten Parijs op de knieën. Frankrijk voert een keiharde 'interne devaluatie' door: drastisch snijden in de overheidsuitgaven, de verzorgingsstaat versoberen en de pensioenleeftijd écht verhogen. Het is niet onmogelijk, maar als we naar de eerdere negen faillissementen van Frankrijk en de Franse stakingscultuur kijken, is de kans klein dat Parijs dit politiek volhoudt.
• Scenario 2: Het scenario-Van Winden (Het einde van de euro). Als de pijn van bezuinigen maatschappelijk ondraaglijk wordt, kiest Frankrijk uiteindelijk eieren voor zijn geld. Parijs stapt uit de euro om de eigen franc weer in te voeren en ouderwets te kunnen devalueren. Als een kernland als Frankrijk die stap zet, betekent dat de facto het einde van de euro.

Waarom het uiteenvallen van de euro géén ramp is

In Brussel en Den Haag wordt het uiteenvallen van de euro vaak afgeschilderd als een apocalyptische ramp. Martien van Winden laat juist zien dat het tegendeel waar is.

Als de euro uiteenvalt, krijgt Nederland weer een eigen, keiharde munt – vergelijkbaar met de Zwitserse frank. Dat is geen ondergang, maar juist een zegen. Nederland hoeft dan niet langer als 'schatkist van Europa' te fungeren om de tekorten van ongedisciplineerde lidstaten af te dekken via ECB-opkoopprogramma's en kunstmatig lage rentes. Een harde munt betekent lage inflatie, behoud van koopkracht, bescherming van onze pensioenpotten en een scherpere prikkel voor het bedrijfsleven om te blijven innoveren. Kijk naar Zwitserland: dat land doet niet mee aan de euro, heeft een ijzersterke munt en behoort tot de meest welvarende en stabiele economieën ter wereld.

De blinde vlek van economen: Wiskundige modellen versus economische geschiedenis

Wat betekent dit alles voor beleggers? Allereerst dat we kritisch moeten kijken naar hoe risico vandaag de dag wordt gemeten. In de bancaire en financiële wereld worden staatsobligaties in de modellen standaard aangemerkt als 'risicovrij'. Dat komt doordat veel moderne economen en risicomanagers slechts naar de datareeksen van de afgelopen paar decennia kijken.

Martien van Winden wijst er terecht op dat er op de universiteiten veel te weinig economische geschiedenis wordt gedoceerd. In plaats van te leren van eeuwen aan monetaire crises, menselijke hebzucht en cultuurverschillen, worden studenten opgeleid met abstracte wiskundige modellen die slechts een zeer beperkt aantal variabelen kunnen bevatten. Het meest beruchte voorbeeld hiervan is de Efficiënte Markthypothese (EMH), die stelt dat alle beschikbare informatie altijd perfect in de koersen is verwerkt en dat de markt volledig rationeel is.

Ook topbelegger Warren Buffett is altijd uiterst huiverig geweest voor deze academische modellenfetisj en de EMH. Zoals Buffett het ooit treffend verwoordde: "Als de markten echt altijd efficiënt waren, zou ik nu met een bedelnap op straat zitten."

Wie wél zijn klassiekers en de economische geschiedenis kent, weet dat staatsobligaties van ongedisciplineerde overheden op de lange termijn helemaal niet veilig zijn, maar juist een recept voor vermogensvernietiging via inflatie of wanbetaling. Daarom focust Van Winden zich in zijn beleggingsbeleid op echte bedrijven (aandelen) in landen waar financiële discipline, rechtszekerheid en waardecreatie in het DNA zitten, zoals Nederland en Zwitserland. En ondanks de hoge Amerikaanse staatsschuld hoort ook de Verenigde Staten in dat rijtje thuis: de VS beschikt immers over een ongeëvenaarde economische motor waarin rauw ondernemerschap en het kapitalisme altijd centraal worden gesteld.

De zege van het kapitalisme

Wat er ook gebeurt met de Franse schuldenberg of het voortbestaan van de euro: de geschiedenis leert ons dat het vrijemarktkapitalisme uiteindelijk altijd zegeviert. Politieke constructies, academische rekenmodellen en geforceerde muntunies komen en gaan, maar de tucht van de markt corrigeert elk financieel wanbeleid. Of dat nu gebeurt doordat de markt Frankrijk dwingt tot een kleinere overheid, of doordat we terugkeren naar eerlijke, nationale munten die passen bij de volksaard van een land: de veerkracht van het ondernemerschap zorgt ervoor dat we er altijd weer sterker bovenop komen.

💬 Welk scenario achten jullie het meest waarschijnlijk? En zijn jullie het eens met de stelling dat universiteiten hun wiskundige modellen moeten inruilen voor meer lessen in economische geschiedenis?

#Staatsschuld #Economie #Scenarioplanning #MartienVanWinden #SlagOmDeToekomst #WarrenBuffett #Beleggen #Frankrijk #Eurozone #Zwitserland #Kapitalisme #VrijeMarkt #Geschiedenis