De politicus ontmaskerd: Waarop we Den Haag écht moeten afrekenen

Kijk naar een willekeurig politiek debat en je ziet een fascinerend schouwspel van menselijk gedrag. Politici buitelen over elkaar heen met termen als ‘bestaanszekerheid’, ‘het herstellen van vertrouwen’, ‘verbindend leiderschap’ en ‘een robuuste economie’.

Vanuit het perspectief van B.F. Skinners gedragsanalyse (Organizational Behavior Management, OBM) is de politiek de ultieme arena van intraverbaal gedrag: woorden die uitsluitend worden uitgelokt door andere woorden, zonder enig direct contact met de observeerbare werkelijkheid (de tacts). Omdat we politici afrekenen op hun verbale behendigheid in talkshows en debatten, worden zij uitsluitend bekrachtigd voor praten, niet voor het oplossen van maatschappelijke problemen.

Hoe zou het zijn als we de politiek niet langer beoordelen als een populariteitswedstrijd, maar als een gedragsanalytisch vraagstuk? Welke prestatie-indicatoren (KPI’s) zouden we moeten eisen?

Het excuus van "te veel variabelen": De Warren Buffett-toets

Zodra je politici vraagt om zich vast te leggen op harde KPI's, volgt direct het klassieke verweer: "De maatschappij is te complex. Er zijn te veel externe variabelen zoals wereldwijde inflatie, oorlogen en Europese richtlijnen. Daar kun je ons toch niet op afrekenen?"

Het is interessant om dit excuus eens te vergelijken met het bedrijfsleven. Hoe beoordeelt meesterbelegger Warren Buffett de CEO's van zijn Berkshire Hathaway-bedrijven?

Ook een CEO opereert in een chaotische wereld vol onvoorspelbare macro-economische variabelen. Maar Buffett rekent een CEO daar niet op af. Hij negeert de ruis en kijkt naar de fundamenten van gedrag. Hij beoordeelt een CEO op twee keiharde, gedragsmatige indicatoren:

  1. Kapitaalallocatie: Wat doet de CEO met het geld dat beschikbaar is?

  2. Return on Invested Capital (ROIC): Hoeveel intrinsieke waarde levert die specifieke allocatie op?

Als een CEO een slechte markt de schuld geeft van tegenvallende cijfers, kijkt Buffett simpelweg naar het delta: presteert deze CEO in deze slechte markt beter of slechter dan zijn concurrenten?

Return on Taxpayer Capital (ROTC)

Als we deze Buffett-standaard vertalen naar de politiek, verdwijnt het excuus van "te veel variabelen" als sneeuw voor de zon. Een minister is in feite de CEO van een ministerie. Wij (de belastingbetalers) verschaffen het kapitaal. De politicus hoeft niet de hele wereldeconomie te sturen, maar moet uitsluitend worden afgerekend op zijn Kapitaalallocatie en zijn Return on Taxpayer Capital (ROTC).

De Polderknoop doorhakt: Hoe OBM de links-rechts tegenstelling overbrugt

In Nederland werken we echter met coalitiekabinetten. Dit leidt traditioneel tot een loopgravenoorlog tussen links en rechts. Links pleit bijvoorbeeld voor vermogensherverdeling, hogere toeslagen en uitkeringen om de minima te helpen. Rechts hamert daarentegen op belastingverlagingen, de vrije markt en het creëren van banen als oplossing voor armoede. In ons huidige mentalistische systeem verzandt dit in eindeloze ideologische debatten, waarna er een waterig, ineffectief compromis volgt.

Hoe overbrugt de Skinner/Buffett-methode deze kloof? Heel simpel: door ideologie te degraderen tot een hypothese.

Zowel links als rechts wil in de kern (meestal) hetzelfde: dat mensen in de laagste inkomensgroepen het financieel beter krijgen. Dat is de pinpoint (het gezamenlijke, meetbare maatschappelijke resultaat). De manier waarop we dat bereiken – een linkse subsidie of een rechtse lastenverlichting – is slechts de interventie.

In een behavioristische coalitie staken partijen het ideologische moddergooien en richten ze zich op een veldexperiment. Werkt de linkse huurtoeslag om het besteedbaar inkomen van de minima structureel te verhogen zonder de arbeidsmarkt te verstoren? Prachtig, dan laten we de grafiek dat bewijzen. Blijkt uit de data dat juist de rechtse inkomstenbelastingverlaging zorgt voor een hogere Return on Taxpayer Capital bij diezelfde doelgroep? Dan behouden we díé aanpak. Data heeft geen partijkaart.

Van abstract ideaal naar harde OBM-doelen

Om dit coalitie-experiment aan te gaan, moeten vage beleidsvoornemens worden gepinpoint naar harde KPI's. Een paar voorbeelden:

1. Het mentalistische doel: "Meer bestaanszekerheid voor de minima"

  • Het Ideologische Excuus: "Ja, maar de wereldwijde inflatie stijgt!"

  • De OBM Prestatie-indicator: De minister wordt niet afgerekend op de inflatie, maar op het percentage huishoudens in het laagste kwartiel dat zonder extra noodloketten de vaste lasten kan betalen.

  • De Assessment: Linkse en rechtse interventies worden losgelaten op deze indicator. Welke allocatie van belastinggeld zorgt voor de snelste stijging in de grafiek? Degene met het hoogste rendement wint.

2. Het mentalistische doel: "Kansengelijkheid in het onderwijs"

  • De OBM Prestatie-indicator: We meten geen 'inclusie' of 'vernieuwend onderwijs', maar de harde output: het percentage 15-jarigen dat op of boven het fundamentele niveau van begrijpend lezen, schrijven en rekenen scoort per bestede euro onderwijsgeld.

  • De Assessment: Als er miljarden extra naar het onderwijs gaan (input) en de leesvaardigheid daalt (output), is er sprake van een negatieve ROTC. Het project moet dan onmiddellijk van strategie veranderen.

3. Het mentalistische doel: "Een veiliger Nederland"

  • De OBM Prestatie-indicator: Niet het subjectieve 'veiligheidsgevoel', maar het recidivepercentage (terugval in crimineel gedrag) per geïnvesteerde euro in politie en justitie.

  • De Assessment: Dit dwingt de politiek om te kijken naar de daadwerkelijke contingencies van de crimineel. Als zwaarder straffen (rechts) of meer buurthuizen (links) veel geld kost maar de recidive niet omlaag brengt, faalt het beleid op de Buffett-toets.

De Behavioristische Assessment: Tijdreeksen en N=1

Hoe rekenen we een kabinet vervolgens af? Een behavioristische overheid werkt niet met beleidsnota's, maar met het Single-Case Design (N=1N=1) toegepast op de maatschappij:

  1. De Baseline (Nulmeting): Bij het aantreden van de minister publiceren we de tijdreeksgrafiek van de afgelopen vijf jaar op de pinpointed KPI.

  2. De Interventie (Kapitaalallocatie): De minister voert de wet of de subsidie in.

  3. De Evaluatie (Prediction and Control): We volgen de data wekelijks. Buigt de grafiek om in de gewenste richting? Dan was de maatregel succesvol (effective action). Blijft de lijn vlak? Dan moet het project – net als een verlieslatende divisie bij Berkshire Hathaway – direct worden geliquideerd of bijgestuurd.

Naar een nieuwe politieke cultuur

Als we OBM en de strenge kapitaalallocatie-eisen van Warren Buffett toepassen op het landsbestuur, creëren we een coalitie waarin politici niet meer wegkomen met mooie woorden of het excuus van 'externe factoren'. De eindeloze links-rechts strijd over het hoe wordt opgelost door genadeloos te meten wat werkt.

Dit is precies de maatschappij-inrichting waar Skinner voor pleitte: een empirische benadering van het bestuur. Pas wanneer de contingencies van de politicus zélf direct gekoppeld worden aan harde maatschappelijke output, zullen we de Haagse praatcultuur inwisselen voor een cultuur van meetbare vooruitgang.

Hoe kijken jullie hiernaar? Welke 'harde' prestatie-indicator zou jij vandaag nog willen invoeren om de ideologische loopgraven in Den Haag te doorbreken?